دستورالعمل برنامه‌ریزی و انجام تست جوش
1. هدف
هدف از تدوین این دستورالعمل، تعیین یک روش مشخص و منظم برای برنامه‌ریزی، هماهنگی، اجرا، ارزیابی و مستندسازی تست جوش در پروژه‌های مختلف است. اجرای این دستورالعمل به منظور اطمینان از کیفیت اتصالات جوشی، شناسایی ناپیوستگی‌ها و عیوب احتمالی و بررسی انطباق جوش‌ها با نقشه‌ها، مشخصات فنی، استانداردها و الزامات قراردادی پروژه انجام می‌شود.
این دستورالعمل می‌تواند به‌عنوان یک چارچوب عمومی در پروژه‌های ساختمانی، سازه‌های فلزی، تجهیزات صنعتی و سایر پروژه‌هایی که دارای اتصالات جوشی هستند مورد استفاده قرار گیرد. در هر پروژه، الزامات اختصاصی قرارداد، نقشه‌ها و کدهای حاکم بر الزامات عمومی این دستورالعمل اولویت خواهند داشت.
2. دامنه کاربرد
این دستورالعمل کلیه مراحل مربوط به کنترل و تست جوش را از بررسی مدارک اولیه تا صدور گزارش نهایی و انجام تست مجدد پس از تعمیر پوشش می‌دهد.
مراحل اصلی شامل موارد زیر است:
1. بررسی مدارک پروژه
2. شناسایی و دسته‌بندی جوش‌ها
3. تعیین روش و میزان تست
4. تهیه برنامه بازرسی و آزمون
5. کنترل آماده‌سازی اتصال
6. کنترل حین جوشکاری
7. بازرسی و تست نهایی
8. ارزیابی نتایج
9. تعمیر جوش‌های مردود
10. انجام تست مجدد
11. ثبت و بایگانی مدارک
3. مسئولیت‌ها
3-1. واحد کنترل کیفیت (QC)
واحد کنترل کیفیت مسئول برنامه‌ریزی و هماهنگی فرآیند بازرسی، کنترل مدارک، بررسی نتایج تست‌ها و اطمینان از تکمیل سوابق کیفی است.
3-2. بازرس جوش
بازرس مسئول بررسی وضعیت جوش، کنترل انطباق عملیات با الزامات فنی و نظارت بر اجرای صحیح آزمون‌ها است.
3-3. شرکت یا اپراتور NDT
در صورت استفاده از روش‌های آزمون غیرمخرب، اجرای آزمون باید توسط افراد واجد صلاحیت و مطابق روش اجرایی مربوطه انجام شود.
3-4. پیمانکار جوشکاری
پیمانکار موظف است شرایط لازم برای انجام بازرسی، دسترسی به محل جوش، آماده‌سازی سطح و رفع عیوب احتمالی را فراهم کند.
4. بررسی مدارک قبل از شروع تست
قبل از تعیین روش تست، باید مدارک پروژه بررسی شوند. حداقل مدارک موردنیاز عبارت‌اند از:
– نقشه‌های اجرایی و ساخت
– مشخصات فنی پروژه
– استاندارد یا کد طراحی
– WPS
– PQR در صورت نیاز
– مدارک صلاحیت جوشکار
– الزامات کنترل کیفیت
– ITP یا برنامه بازرسی و آزمون
– الزامات قراردادی مربوط به NDT
در این مرحله باید مشخص شود چه جوش‌هایی، با چه روشی، در چه مرحله‌ای و با چه میزان یا درصدی باید مورد آزمون قرار گیرند.
اگر در مدارک پروژه درصد تست یا روش مشخصی تعیین نشده باشد، نباید مقدار آن به‌صورت سلیقه‌ای تعیین شود؛ بلکه باید موضوع با مسئول فنی یا مرجع ذی‌صلاح پروژه تعیین تکلیف شود.
5. شناسایی و شماره‌گذاری جوش‌ها
قبل از شروع تست، تمام جوش‌هایی که مشمول بازرسی هستند باید دارای شماره یا کد مشخص باشند.
برای مثال:
W-001، W-002، W-003 و …
شماره هر جوش باید در نقشه، فرم بازرسی یا سیستم ثبت اطلاعات قابل ردیابی باشد.
اطلاعاتی مانند محل جوش، نوع اتصال، شماره قطعات، نام جوشکار و نوع آزمون باید در صورت نیاز به شماره جوش مرتبط شوند.
این کار باعث می‌شود نتیجه هر تست در مراحل بعدی به‌طور دقیق قابل پیگیری باشد.
6. تعیین نوع آزمون
نوع آزمون باید بر اساس جنس قطعه، ضخامت، نوع اتصال، فرآیند جوشکاری، نوع عیب مورد انتظار، دسترسی و الزامات پروژه تعیین شود.
روش‌های متداول عبارت‌اند از:
6-1. بازرسی چشمی (VT)
VT معمولاً اولین مرحله بازرسی است و باید برای بررسی مواردی مانند:
– ابعاد جوش
– شکل ظاهری
– پروفیل جوش
– ترک‌های قابل مشاهده
– بریدگی کناره جوش
– تخلخل سطحی
– پاشش جوش
– سوختگی کناره
– عدم انطباق هندسی
انجام شود.
بازرسی چشمی می‌تواند قبل، حین و بعد از جوشکاری انجام شود.
6-2. آزمون مایعات نافذ (PT)
PT برای شناسایی ناپیوستگی‌هایی که به سطح باز هستند استفاده می‌شود.
مراحل کلی شامل:
تمیزکاری سطح → اعمال ماده نافذ → زمان نفوذ → پاک‌سازی → اعمال ظهوردهنده → بررسی و ارزیابی
است.
سطح باید قبل از انجام آزمون به‌طور مناسب تمیز و آماده شود.
6-3. آزمون ذرات مغناطیسی (MT)
MT برای شناسایی ناپیوستگی‌های سطحی و نزدیک به سطح در مواد دارای قابلیت مغناطیسی‌شدن استفاده می‌شود.
قبل از آزمون باید شرایط سطح و تجهیزات بررسی شده و روش مناسب مغناطیس‌کردن و آشکارسازی مطابق دستورالعمل مربوطه انتخاب شود.
6-4. آزمون اولتراسونیک (UT)
UT برای بررسی برخی ناپیوستگی‌های داخلی جوش مورد استفاده قرار می‌گیرد.
قبل از انجام UT باید مواردی مانند:
– ضخامت قطعه
– نوع اتصال
– هندسه جوش
– نوع و زاویه پروب
– تنظیمات دستگاه
– بلوک یا مرجع کالیبراسیون
– محدوده اسکن
مشخص شود.
نتایج باید توسط فرد واجد صلاحیت تفسیر و با معیار پذیرش پروژه مقایسه شوند.
6-5. آزمون رادیوگرافی (RT)
RT با استفاده از پرتوهای X یا گاما امکان بررسی برخی ناپیوستگی‌های داخلی را فراهم می‌کند.
به دلیل خطرات پرتوی، اجرای RT باید با رعایت الزامات ایمنی و توسط افراد واجد صلاحیت انجام شود.
محدوده ایمنی، تجهیزات، روش تصویربرداری و نحوه ارزیابی باید مطابق الزامات پروژه و دستورالعمل مربوطه باشد.
7. تعیین ترتیب انجام تست‌ها
تست‌ها باید با یک ترتیب منطقی انجام شوند.
یک ترتیب عمومی می‌تواند به شکل زیر باشد:
کنترل مدارک
↓
کنترل متریال و آماده‌سازی اتصال
↓
کنترل حین جوشکاری
↓
بازرسی چشمی نهایی VT
↓
انجام PT/MT در صورت نیاز
↓
انجام UT/RT در صورت نیاز
↓
ارزیابی نتایج
↓
تعمیر احتمالی
↓
تست مجدد
↓
تأیید نهایی
ترتیب دقیق ممکن است بر اساس نوع پروژه، فرآیند جوشکاری و الزامات استاندارد تغییر کند.
8. تعیین میزان و درصد تست
یکی از مهم‌ترین مراحل برنامه‌ریزی، تعیین میزان تست است.
برای هر گروه از جوش‌ها باید مشخص شود:
– آیا 100 درصد بازرسی می‌شوند؟
– آیا نمونه‌برداری انجام می‌شود؟
– چه تعداد جوش باید تست شوند؟
– چه روش یا روش‌هایی باید استفاده شود؟
– آیا جوش‌های تعمیرشده باید مجدداً 100 درصد تست شوند؟
میزان تست باید از نقشه‌ها، مشخصات فنی، ITP، قرارداد و کد یا استاندارد پروژه استخراج شود.
برای مثال ممکن است یک پروژه برای یک گروه از جوش‌ها VT کامل و برای گروه دیگری علاوه بر VT، آزمون UT یا RT نیز تعیین کرده باشد.
بنابراین نباید یک درصد ثابت را به همه پروژه‌ها تعمیم داد.
9. تهیه برنامه بازرسی و آزمون
پس از تعیین نوع و میزان تست، باید برنامه بازرسی تهیه شود.
حداقل اطلاعات پیشنهادی برنامه عبارت‌اند از:
ردیف| فعالیت| روش بازرسی| میزان تست| زمان انجام| مسئول
1| کنترل مدارک| بررسی مستندات| 100%| قبل از جوشکاری| QC
2| آماده‌سازی اتصال| VT| طبق پروژه| قبل از جوشکاری| Inspector
3| کنترل حین جوشکاری| VT| طبق پروژه| حین جوشکاری| Inspector
4| بازرسی نهایی| VT| طبق پروژه| پس از جوشکاری| QC
5| تست سطحی| PT/MT| طبق پروژه| پس از جوشکاری| NDT
6| تست داخلی| UT/RT| طبق پروژه| پس از جوشکاری| NDT
7| تعمیر| طبق دستورالعمل| موردی| پس از مردودی| پیمانکار
8| تست مجدد| روش تعیین‌شده| طبق پروژه| پس از تعمیر| NDT
10. کنترل قبل از انجام تست
قبل از شروع آزمون، بازرس باید موارد زیر را کنترل کند:
مدارک
☐ نقشه تأیید شده است.
☐ شماره جوش مشخص است.
☐ روش آزمون مشخص است.
☐ معیار پذیرش مشخص است.
☐ WPS مربوطه مشخص است.
محل جوش
☐ جوش تکمیل شده است.
☐ سطح به میزان لازم تمیز است.
☐ دسترسی مناسب وجود دارد.
☐ شماره جوش قابل مشاهده است.
☐ شرایط انجام تست مناسب است.
تجهیزات
☐ دستگاه سالم است.
☐ کالیبراسیون معتبر است.
☐ تجهیزات جانبی موجود است.
☐ مواد مصرفی آزمون معتبر هستند.
11. انجام آزمون
پس از تکمیل کنترل‌های اولیه، آزمون مطابق روش اجرایی مربوطه انجام می‌شود.
اپراتور باید از روش تعیین‌شده خارج نشود و تمام پارامترهای لازم را در فرم مربوطه ثبت کند.
در طول آزمون باید از ایجاد شرایطی که باعث کاهش قابلیت تشخیص عیب یا ایجاد نتایج غیرقابل اعتماد می‌شود جلوگیری شود.
برای آزمون‌هایی مانند UT و RT، تنظیمات دستگاه و شرایط آزمون باید به‌صورت کامل ثبت شوند.
12. ارزیابی نتایج
پس از پایان تست، نتیجه باید توسط فرد واجد صلاحیت بررسی شود.
نتایج باید با معیار پذیرش تعیین‌شده در پروژه مقایسه شوند.
در نهایت وضعیت جوش می‌تواند به‌صورت کلی در یکی از حالت‌های زیر ثبت شود:
قابل قبول (Accept)
یا
غیرقابل قبول (Reject)
یا در صورت نیاز:
نیازمند بررسی یا اقدام اصلاحی
نکته مهم این است که صرف مشاهده یک ناپیوستگی به معنای مردود بودن قطعی جوش نیست؛ پذیرش یا رد باید بر اساس معیار پذیرش مشخص‌شده برای همان پروژه انجام شود.
13. مدیریت جوش‌های مردود
در صورت عدم انطباق جوش با معیار پذیرش، ابتدا باید عیب ثبت و محل آن مشخص شود.
سپس بر اساس دستورالعمل تعمیر جوش:
1. محل عیب مشخص می‌شود.
2. روش تعمیر تعیین می‌شود.
3. عملیات تعمیر انجام می‌شود.
4. جوش تعمیرشده مجدداً بازرسی می‌شود.
5. نتیجه تست مجدد ثبت می‌شود.
6. در صورت تأیید، جوش به مرحله بعد منتقل می‌شود.
هر تعمیر باید دارای قابلیت ردیابی نسبت به گزارش اولیه باشد.
14. تست مجدد
پس از تعمیر، روش و میزان تست مجدد باید مطابق الزامات پروژه تعیین شود.
در صورت الزام، همان روش آزمون اولیه یا روش تکمیلی مناسب مورد استفاده قرار می‌گیرد.
گزارش تست مجدد باید به گزارش اولیه ارجاع داشته باشد تا سابقه کامل جوش حفظ شود.
15. مستندسازی
برای هر آزمون باید گزارش مربوطه تهیه و نگهداری شود.
حداقل اطلاعات گزارش پیشنهادی عبارت‌اند از:
– نام پروژه
– شماره
– گزارش
– شماره جوش
– محل جوش
– نوع اتصال
– جنس و ضخامت
– نام جوشکار
– فرآیند جوشکاری
– نوع تست
– میزان تست
– تاریخ انجام
– تجهیزات مورد استفاده
– شماره یا مشخصات دستگاه
– وضعیت کالیبراسیون
– نام و صلاحیت اپراتور
– نتیجه آزمون
– معیار پذیرش
– وضعیت نهایی جوش
– شماره گزارش تعمیر و تست مجدد، در صورت وجود
16. بایگانی مدارک
پس از تأیید نهایی، تمام مدارک باید به‌صورت منظم بایگانی شوند.
پرونده نهایی جوش می‌تواند شامل موارد زیر باشد:
نقشه → شماره جوش → WPS → مشخصات جوشکار → گزارش VT → گزارش PT/MT → گزارش UT/RT → گزارش تعمیر → گزارش تست مجدد → تأیید نهایی
این ساختار باعث ایجاد یک سیستم کامل و قابل ردیابی برای سوابق جوشکاری می‌شود.
17. نکات مهم اجرایی
در تمامی پروژه‌ها باید موارد زیر مورد توجه قرار گیرد:
1. هیچ تستی بدون مشخص بودن روش و معیار پذیرش انجام نشود.
2. شماره و محل جوش قبل از تست مشخص و قابل ردیابی باشد.
3. تجهیزات آزمون دارای وضعیت مناسب و کالیبراسیون معتبر باشند.
4. آزمون توسط افراد واجد صلاحیت انجام شود.
5. سطح جوش برای روش آزمون موردنظر آماده باشد.
6. میزان تست بر اساس مدارک پروژه تعیین شود.
7. نتایج آزمون بلافاصله پس از انجام ثبت شوند.
8. جوش‌های مردود بدون تعیین تکلیف و تأیید، وارد مرحله بعدی نشوند.
9. پس از تعمیر، تست مجدد انجام و مستند شود.
10. تمام گزارش‌ها به شماره جوش مربوطه متصل باشند.
18. جمع‌بندی
برنامه‌ریزی و انجام تست جوش باید به‌عنوان یک فرآیند پیوسته و قابل ردیابی در سیستم کنترل کیفیت پروژه در نظر گرفته شود. این فرآیند از بررسی مدارک و تعیین الزامات آغاز شده و با شناسایی جوش‌ها، انتخاب روش مناسب آزمون، تعیین میزان بازرسی، آماده‌سازی، اجرای تست، ارزیابی نتایج، تعمیر احتمالی، تست مجدد و بایگانی مدارک ادامه می‌یابد.
اصل اساسی در این فرآیند آن است که برای هر جوش مشخص باشد چه تستی، با چه میزان، در چه زمانی، توسط چه فردی و بر اساس چه معیار پذیرشی انجام می‌شود. همچنین هیچ نتیجه‌ای نباید بدون ثبت و قابلیت ردیابی در پرونده پروژه باقی بماند.
با اجرای این دستورالعمل و تطبیق آن با الزامات اختصاصی هر پروژه، می‌توان یک چارچوب منظم برای کنترل کیفیت جوش ایجاد کرد که قابلیت استفاده در پروژه‌های مختلف ساختمانی و صنعتی را داشته باشد.
